Είναι κριτική η σκέψη σας; Μπορείτε να διδάξετε κριτική σκέψη στους μαθητές;

Image: Roman Bilik / Unsplash.com

Προσβλέποντας στη διάπλαση ώριμων πολιτών, τα εκπαιδευτικά συστήματα αναγνωρίζουν τη σημασία που έχει η ενδυνάμωση της ικανότητας κριτικής σκέψης των μαθητών, με στόχο αφενός την άσκηση κρίσης που βασίζεται σε τεκμηριωμένες γνώσεις και αφετέρου την υιοθέτηση ενός δεκτικού και διερευνητικού τρόπου σκέψης. Προκειμένου, όμως, να επιτευχθεί το παραπάνω, τα σχολεία θα πρέπει να ενσωματώσουν καλύτερα την κριτική σκέψη στα προγράμματα σπουδών τους.

Μια βασική πρόκληση του 21ου αιώνα είναι ότι η κριτική σκέψη είναι περισσότερο απαραίτητη από ποτέ άλλοτε σε έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από πλειάδα επικοινωνιακών διαύλων και νέα επαγγέλματα που περιστρέφονται γύρω από την καινοτομία. Παρότι είναι ευρέως αποδεκτό ότι η βελτίωση της κριτικής σκέψης των μαθητών αποτελεί σημαίνοντα εκπαιδευτικό στόχο ήδη από το δημοτικό, οι μαθητές δεν διαθέτουν την ικανότητα κριτικής σκέψης. Βασικά, στην τυπική εκπαίδευση, φαίνεται πως η καθοδήγηση των μαθητών για την αξιολόγηση, την επεξεργασία και την κριτική εξέταση των πληροφοριών είναι ανεπαρκής. Τα προγράμματα σπουδών των σχολείων συχνά δίνουν υπέρμετρη έμφαση στο «περιεχόμενο των απόψεων» των μαθητών και όχι στο «πώς να μάθουν να σκέφτονται». Η μετατόπιση της έμφασης προϋποθέτει μια άλλου τύπου προσέγγιση των διδακτικών προτύπων, των δημόσιων επενδύσεων και των πολιτικών μεταρρυθμίσεων σε όλη την έκταση των σχολικών αναλυτικών προγραμμάτων.

Thinking statue

Εικόνα: Vrije University Brussel (VUB) – Etterbeek Campus, Βέλγιο

Από τη μία πλευρά, στα αναλυτικά προγράμματα συχνά γίνεται ρητή αναφορά στην κριτική σκέψη ως θεμελιώδες σύνολο δεξιοτήτων των οποίων η καλλιέργεια επιβάλλεται (όπως δεξιότητες ερμηνείας, ανάλυσης, συναγωγής συμπερασμάτων, εξήγησης και αυτορρύθμισης). Από την άλλη, όμως, η κριτική σκέψη δεν ορίζεται επακριβώς. Συνεπώς, καλό θα ήταν να προστεθεί μια ρητή αναφορά στον ορισμό της κριτικής σκέψης, προκειμένου να αναδειχθεί με μεγαλύτερη ευκρίνεια ο στόχος αυτός στο πρόγραμμα σπουδών των επιμέρους σχολείων. Οι μαθητές αποδίδουν πιο αποτελεσματικά ως κριτικοί στοχαστές, όταν η διδασκαλία τους καθοδηγεί με σαφήνεια ως προς τις δεξιότητες κριτικής σκέψης.

Οι διδακτικές αρχές όλων των προγραμμάτων σπουδών θα πρέπει να είναι μαθητοκεντρικές και να βασίζονται στην ενεργή μάθηση, έτσι ώστε οι μαθητές να μπορούν βαθμιαία να αναλάβουν εξ ολοκλήρου την ευθύνη της μαθησιακής διαδικασίας που τους αφορά. Επιπλέον, τα περισσότερα προγράμματα σπουδών πρέπει να περιγράφουν τον ρόλο του εκπαιδευτικού ως ατόμου που διευκολύνει τη μαθησιακή διαδικασία των μαθητών. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμα τάξεις με δασκαλοκεντρικό προσανατολισμό, οι οποίες βασίζονται στη μετάδοση της ύλης μέσω παραδοσιακών μαθημάτων οργανωμένων γύρω από ένα ορισμένο εγχειρίδιο ή το προκαθορισμένο σχολικό αναλυτικό πρόγραμμα, με ελάχιστη πρόβλεψη για ενεργή συμμετοχή, ανατροφοδότηση και συζήτηση με τους μαθητές.

Στις μέρες μας, εξακολουθεί να υφίσταται χάσμα μεταξύ των διδακτικών πρακτικών και του προκαθορισμένου αναλυτικού προγράμματος των σχολείων. Είναι ανάγκη να περιληφθούν πιο διεξοδικές οδηγίες σε όλα τα προγράμματα σπουδών, προκειμένου να αναδειχθεί η κριτική σκέψη και να καταστεί συνήθεια των μαθητών. Επιπλέον, ορισμένα διδακτικά αντικείμενα (π.χ. Μητρική Γλώσσα και Ξένη Γλώσσα, Ιστορία, Γεωγραφία, Μουσική, Καλλιτεχνική Αγωγή, Θρησκευτικά και Ηθική) συμβάλλουν στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης των μαθητών, παρότι οι δεξιότητες της ερμηνείας, της ανάλυσης, της συναγωγής συμπερασμάτων, της αξιολόγησης, της εξήγησης και της αυτορρύθμισης μπορούν να ενσωματωθούν σε όλη την έκταση του σχολικού αναλυτικού προγράμματος, ακόμα και σε μαθήματα όπως τη φυσική αγωγή. Αυτό σημαίνει ότι ναι μεν το αναλυτικό πρόγραμμα των σχολείων υποστηρίζει την κριτική σκέψη, αλλά αυτό πρέπει να γίνεται με τρόπο δομημένο που να διέπει το πρόγραμμα σπουδών ολόκληρου του σχολείου.

Αναφορικά με τις προσεγγίσεις της κριτικής σκέψης που προτείνονται στα αναλυτικά προγράμματα των σχολείων, χρήσιμος θα ήταν ο σχεδιασμός μιας ολιστικής προσέγγισης που αφορά όλα τα διδακτικά αντικείμενα. Ειδικότερα, η διδασκαλία της κριτικής σκέψης πρέπει να γίνεται στο πλαίσιο των επιμέρους μαθημάτων, όπου η ύλη αφορά ειδικές γνώσεις επί του αντικειμένου, και όχι σε κάποιο ξεχωριστό μάθημα αφιερωμένο στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Θεωρώ ότι η κριτική σκέψη πρέπει να προάγεται μέσω όλων των διδακτικών αντικειμένων, σε όλη την έκταση του σχολικού αναλυτικού προγράμματος.

Τέλος, ακόμα κι αν οι εκπαιδευτικοί διαθέτουν γενικές γνώσεις σχετικά με τις προσεγγίσεις που προσφέρονται για την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης (π.χ. χαρτογράφηση επιχειρημάτων, ρητορικοί αγώνες, μάθηση βασισμένη σε συνθετικές εργασίες, φιλοσοφία για παιδιά, ομαδικές συζητήσεις, ενεργή μάθηση), παραμένει η ανάγκη για πρόσθετη στήριξη στον τομέα μέσω της επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών (π.χ. συγκεκριμένα άρθρα, βιβλία, εργαστήρια, σεμινάρια, ομότιμη μάθηση, ανταλλαγή καλών πρακτικών). Με άλλα λόγια, επιβάλλεται η καλύτερη προετοιμασία των εκπαιδευτικών, προκειμένου να είναι σε θέση να διδάσκουν την κριτική σκέψη μέσω των υφιστάμενων πρακτικών και έτσι να μπορούν να την προάγουν και να την καλλιεργούν στο πλαίσιο του αναλυτικού προγράμματος ανεξαρτήτως διδακτικού αντικειμένου.


LoredanaLombardi

Η Loredana Lombardi είναι Διδακτορική ερευνήτρια στο Vrije Universiteit Brussel (Βέλγιο). Το έργο της εστιάζει στον προσδιορισμό των καθοριστικών παραγόντων για την προώθηση της κριτικής σκέψης στις εκπαιδευτικές διαδικασίες. Στόχος είναι η ενημέρωση της εκπαιδευτικής πολιτικής, έτσι ώστε οι εκπαιδευτικοί να λάβουν στήριξη για την εφαρμογή της κριτικής σκέψης στο πλαίσιο του σχολείου. Είναι μέλος του ερευνητικού κέντρου Βρυξελλών για την Καινοτομία στη Μάθηση και τη Διαφορετικότητα στο VUB.